Hướng dẫn dự phòng và xử trí phơi nhiễm nghề nghiệp | Wellbeing

1. Nhận biết nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp 

Khi xảy ra phơi nhiễm nghề nghiệp, người lao động có thể đối mặt với nguy cơ cao lây nhiễm HIV, viêm gan B hoặc viêm gan C. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tiếp xúc với máu và dịch cơ thể đều được coi là phơi nhiễm nghề nghiệp có nguy cơ cao. Cần xác định rõ các tình huống sau:

• Khi bạn thực hiện xét nghiệm máu hoặc tiêm truyền cho người bị bệnh và bị kim đâm phải.
• Dao mổ, các dụng cụ y tế để phẫu thuật hay lấy máu cho bệnh nhân khiến bạn bị thương và chảy máu.
• Các ống thủy tinh nhỏ đựng máu của người bệnh bị vỡ và đâm vào da gây xước da.
• Máu hoặc dịch của người mắc bệnh HIV, viêm gan B, viêm gan C văng ra và bám vào niêm mạc như mũi, mắt, họng hay các vùng da bị tổn thương.
• Bị người khác tấn công bằng kim tiêm đã qua sử dụng và có chứa virus HIV, viêm gan B, viêm gan C và gây ra vết thương.

Như vậy, nếu máu và dịch cơ thể của người mắc bệnh bắn vào khu vực da lành, không bị trầy xước hoặc đang có vết thương hở thì bạn thuộc nhóm không có nguy cơ bị nhiễm bệnh.

Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ lây nhiễm?

Nguy cơ thường cao hơn khi vết thương sâu, kim hoặc vật sắc nhọn có dính máu, lượng máu tiếp xúc lớn hoặc nguồn phơi nhiễm đang có tác nhân gây bệnh trong máu. Ngược lại, máu hoặc dịch cơ thể chỉ tiếp xúc với vùng da lành, không có vết trầy xước, viêm da hoặc vết thương hở thường không được xem là tình huống phơi nhiễm qua đường máu có nguy cơ đáng kể.

Những loại dịch cơ thể nào cần đặc biệt lưu ý?

Ngoài máu, một số dịch cơ thể có thể được xem là có nguy cơ tùy tình huống lâm sàng. Khi không chắc chắn về loại dịch hoặc mức độ nguy cơ, người lao động không nên tự kết luận mà cần báo cáo để được đánh giá chuyên môn.

Hướng dẫn dự phòng và xử trí phơi nhiễm nghề nghiệp

2. Các bước xử trí sau phơi nhiễm nghề nghiệp

Cách xử lý phơi nhiễm nghề nghiệp đóng vai trò cực kỳ quan trọng và quyết định tới 50% việc bạn có bị nhiễm bệnh hay không. Bên cạnh đó, xử trí đúng và kịp thời sau phơi nhiễm có vai trò quan trọng trong việc giảm nguy cơ lây nhiễm và giúp người bị phơi nhiễm sớm được tiếp cận dự phòng, xét nghiệm và theo dõi phù hợp. Phơi nhiễm nghề nghiệp có nguy cơ lây HIV cần được xem là một tình huống cần đánh giá y tế khẩn trương.

2.1. Xử trí ngay tại vị trí phơi nhiễm

Sau đây là một số bước sơ cứu đơn giản, hiệu quả mà bạn có thể tìm hiểu:

• Trường hợp phương tiện phơi nhiễm nghề nghiệp là kim tiêm hay vật sắc nhọn: Hãy rửa ngay vị trí bị tổn thương bằng nước sạch và xà phòng diệt khuẩn. Chú ý không nên nặn bóp vết thương để loại bỏ máu mà hãy để máu tự chảy ra ngoài.
• Trường hợp bị bắn máu hoặc dịch lên vùng da đang bị tổn thương: Hãy rửa sạch vết thương bằng nước và xà phòng. Chú ý, không nên dùng các thuốc khử khuẩn trên da đồng thời không cọ hoặc chà vào khu vực bị tổn thương.
• Trường hợp phơi nhiễm nghề nghiệp qua niêm mạc mắt: Rửa mắt dưới vòi nước chảy nhẹ hoặc dùng nước muối Nacl 0,9% vô khuẩn trong ít nhất 5 phút khi mở mắt và lộn nhẹ mi mắt. Chú ý không được dùng tay dụi mắt.
• Trường hợp bắn máu hoặc dịch cơ thể vào miệng: Nhổ khạc ngay máu hoặc dịch cơ thể đó ra bên ngoài và súc miệng sạch bằng nước muối sinh lý. Chú ý, tuyệt đối không được đánh răng và dùng thuốc khử khuẩn.
• Trường hợp máu hoặc dịch cơ thể bị bắn vào mũi: Xì mũi và rửa sạch mũi bằng nước muối sinh lý Nacl 0,9%. Chú ý, trường hợp này không được dùng thuốc khử khuẩn.
• Trường hợp bị bắn máu hoặc dịch cơ thể lên vùng da lành, không có vết thương: Rửa sạch khu vực bị ảnh hưởng ngay dưới vòng nước chảy cùng với xà phòng. Chú ý không nên chà sát, kỳ cọ mạnh khi rửa.

Sau khi thực hiện xử lý ban đầu tại chỗ, người bị phơi nhiễm nghề nghiệp cần báo cáo ngay cho người phụ trách hoặc bộ phận quản lý trực tiếp để được hướng dẫn và hỗ trợ kịp thời. 

Tiếp theo, cơ sở y tế tiến hành xác định tình trạng nhiễm HIV, viêm gan B và viêm gan C của người bị phơi nhiễm nghề nghiệp cũng như nguồn gây phơi nhiễm, trên cơ sở hồ sơ y tế và xét nghiệm theo quy định. 

Trường hợp có nguy cơ, người bị phơi nhiễm nghề nghiệp phải được chuyển đến cơ sở y tế gần nhất đủ điều kiện để tư vấn và điều trị dự phòng bằng thuốc ARV đúng thời gian quy định. 

Đồng thời, đơn vị sử dụng lao động có trách nhiệm lập, hoàn tất hồ sơ quản lý phơi nhiễm nghề nghiệp, bệnh nghề nghiệp và thực hiện báo cáo theo đúng quy định của pháp luật, nhằm phục vụ công tác theo dõi, quản lý và bảo đảm quyền lợi cho người lao động.

2.2. Khi nào cần điều trị dự phòng HIV sau phơi nhiễm?

Nếu phơi nhiễm được đánh giá có nguy cơ lây truyền HIV, thuốc dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) cần được cân nhắc và bắt đầu càng sớm càng tốt. Hướng dẫn hiện hành nhấn mạnh rằng PEP nên được bắt đầu trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm, và hiệu quả dự phòng được kỳ vọng tốt hơn khi bắt đầu sớm. Liệu trình PEP thường kéo dài 28 ngày.

Do đó, người lao động không nên trì hoãn việc đến cơ sở y tế chỉ để chờ xuất hiện triệu chứng hoặc tự theo dõi tại nhà.

Ảnh minh họa. nguồn: Internet

2.3. Phơi nhiễm viêm gan B được xử trí như thế nào?

Xử trí nguy cơ viêm gan B phụ thuộc vào tình trạng tiêm vaccine, mức độ miễn dịch của người bị phơi nhiễm và tình trạng của nguồn phơi nhiễm. Trong thực hành, cơ sở y tế có thể cần đánh giá lịch sử tiêm chủng, xét nghiệm kháng thể và cân nhắc vaccine hoặc globulin miễn dịch viêm gan B trong những trường hợp phù hợp.

Vì vậy, nhân viên y tế và những người có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp nên được quản lý tình trạng tiêm vaccine viêm gan B từ trước, thay vì chỉ xử trí sau khi xảy ra sự cố.

2.4. Phơi nhiễm viêm gan C cần lưu ý điều gì?

Khác với HIV và viêm gan B, hiện không có thuốc dự phòng sau phơi nhiễm thường quy đối với viêm gan C. CDC khuyến nghị xét nghiệm nguồn phơi nhiễm và người bị phơi nhiễm càng sớm càng tốt, lý tưởng trong vòng 48 giờ, sau đó theo dõi bằng xét nghiệm phù hợp nếu có chỉ định.

Điều này giúp phát hiện sớm tình trạng nhiễm HCV nếu xảy ra và tạo điều kiện điều trị kịp thời.

2.5. Theo dõi sau phơi nhiễm có cần thiết không?

Có. Một lần xử trí ban đầu không đồng nghĩa với việc quá trình theo dõi đã kết thúc. Người bị phơi nhiễm có thể cần:

• Xét nghiệm ban đầu.
• Xét nghiệm lại theo lịch được bác sĩ chỉ định.
• Theo dõi việc sử dụng thuốc PEP nếu có.
• Đánh giá tác dụng không mong muốn của thuốc.
• Được tư vấn về các biện pháp phòng ngừa trong thời gian theo dõi.

Lịch xét nghiệm cụ thể phụ thuộc vào tác nhân nghi ngờ, mức độ phơi nhiễm và kết quả xét nghiệm ban đầu.

 3. Trách nhiệm của người sử dụng lao động trong việc dự phòng cho phơi nhiễm nghề nghiệp

Theo Khoản 2, Điều 7 Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015, người sử dụng lao động có trách nhiệm trong công tác dự phòng phơi nhiễm nghề nghiệp, bao gồm:

• Xây dựng, tổ chức thực hiện và chủ động phối hợp với các cơ quan, tổ chức trong việc bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động tại nơi làm việc thuộc phạm vi trách nhiệm của mình cho người lao động và những người có liên quan; đóng bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho người lao động; 
• Tổ chức huấn luyện, hướng dẫn các quy định, nội quy, quy trình, biện pháp bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động; trang bị đầy đủ phương tiện, công cụ lao động bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động; thực hiện việc chăm sóc sức khỏe, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp; thực hiện đầy đủ chế độ đối với người bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho người lao động; 
• Không được buộc người lao động tiếp tục làm công việc hoặc trở lại nơi làm việc khi có nguy cơ xảy ra tai nạn lao động đe dọa nghiêm trọng tính mạng hoặc sức khỏe của người lao động;
• Thực hiện việc khai báo, điều tra, thống kê, báo cáo tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, sự cố kỹ thuật gây mất an toàn, vệ sinh lao động nghiêm trọng; thống kê, báo cáo tình hình thực hiện công tác an toàn, vệ sinh lao động; chấp hành quyết định của thanh tra chuyên ngành về an toàn, vệ sinh lao động;

3.1.Trang bị và quản lý phương tiện bảo vệ cá nhân

Người sử dụng lao động phải trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với tính chất công việc và nguy cơ phơi nhiễm. Việc trang cấp phải bảo đảm đúng chủng loại, đúng đối tượng, đủ số lượng và đáp ứng yêu cầu chất lượng; không được yêu cầu người lao động tự mua hoặc thay thế việc trang cấp bằng tiền.

Bên cạnh đó, đơn vị có trách nhiệm hướng dẫn, giám sát việc sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân và thực hiện khử khuẩn, làm sạch đối với các phương tiện đã qua sử dụng tại môi trường có nguy cơ nhiễm trùng.

Trong môi trường y tế, tùy tình huống, phương tiện bảo vệ có thể bao gồm găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ, tấm che mặt, áo choàng và các trang thiết bị cần thiết để hạn chế tiếp xúc với máu, dịch cơ thể.

3.2. Tổ chức huấn luyện và xây dựng quy trình xử trí phơi nhiễm

Người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động phù hợp với vị trí công việc và định kỳ huấn luyện lại để người lao động có đủ kiến thức, kỹ năng phòng ngừa và xử trí tình huống nguy hiểm. 

Đối với cơ sở y tế, quy trình dự phòng phơi nhiễm nên xác định rõ:

• Người lao động cần xử trí tại chỗ như thế nào sau khi bị kim đâm hoặc tiếp xúc với máu, dịch cơ thể.
• Báo cáo sự cố cho ai và bằng hình thức nào.
• Đơn vị nào tiếp nhận, đánh giá nguy cơ phơi nhiễm.
• Cơ sở y tế nào có thể cung cấp tư vấn, xét nghiệm và điều trị dự phòng.
• Quy trình theo dõi sức khỏe sau phơi nhiễm.

Việc chuẩn hóa quy trình giúp hạn chế tình trạng người lao động chậm báo cáo hoặc tự xử trí không phù hợp sau khi xảy ra sự cố.

3.3. Kiểm soát nguy cơ từ kim tiêm và vật sắc nhọn

Nhân viên y tế, đặc biệt là điều dưỡng, bác sĩ, kỹ thuật viên xét nghiệm, nhân viên vệ sinh, khử khuẩn và thu gom chất thải y tế, là những nhóm có nguy cơ cao bị tổn thương do kim tiêm và vật sắc nhọn.

Các thao tác như tiêm, lấy máu, phẫu thuật, xử lý chất thải hoặc đậy lại nắp kim sau sử dụng đều có thể làm tăng nguy cơ tổn thương. Tài liệu về an toàn, vệ sinh lao động trong ngành y tế cũng xác định kim tiêm, kim khâu, dao mổ và dụng cụ lấy máu là những phương tiện thường liên quan đến tổn thương nghề nghiệp.

Do đó, cơ sở y tế cần bố trí hộp thu gom vật sắc nhọn phù hợp, hạn chế thao tác không an toàn với kim đã sử dụng và xây dựng quy trình thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải y tế rõ ràng.

 Nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp trong quá trình lấy máu 

3.4. Theo dõi sức khỏe và phát hiện bệnh nghề nghiệp

Người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức khám sức khỏe và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp cho người lao động tại cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Chi phí cho các hoạt động khám sức khỏe, khám phát hiện và điều trị bệnh nghề nghiệp thuộc trách nhiệm chi trả của người sử dụng lao động theo quy định. 

Đối với nhân viên y tế có nguy cơ tiếp xúc với máu và dịch cơ thể, việc quản lý sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề liên quan đến yếu tố nghề nghiệp và hỗ trợ thực hiện các biện pháp dự phòng phù hợp.

3.5. Xây dựng phương án xử lý sự cố và ứng cứu khẩn cấp

Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động yêu cầu người sử dụng lao động xây dựng và ban hành kế hoạch xử lý sự cố, ứng cứu khẩn cấp tại nơi làm việc, đồng thời tổ chức lực lượng ứng cứu và báo cáo kịp thời khi xảy ra sự cố vượt quá khả năng kiểm soát của cơ sở. 

Trong bối cảnh phơi nhiễm nghề nghiệp, điều này có thể được cụ thể hóa bằng quy trình phản ứng nhanh sau kim đâm, bắn máu hoặc dịch cơ thể vào niêm mạc, giúp người lao động được sơ cứu, đánh giá và chuyển đến cơ sở y tế phù hợp trong thời gian sớm nhất.

3.6. Ghi nhận và lập hồ sơ tai nạn rủi ro nghề nghiệp

Theo quy định về xác định người bị phơi nhiễm HIV do tai nạn rủi ro nghề nghiệp, hồ sơ có thể bao gồm biên bản tai nạn rủi ro nghề nghiệp, kết quả xét nghiệm HIV và các tài liệu liên quan. Mẫu biên bản còn yêu cầu ghi rõ hoàn cảnh xảy ra tai nạn, tình trạng phơi nhiễm, nguồn gây phơi nhiễm, cách đã xử trí và tình trạng sức khỏe của người bị tai nạn. 

Quy định hiện hành cũng xác định một người có thể được công nhận là bị phơi nhiễm HIV do tai nạn rủi ro nghề nghiệp khi trong quá trình thực hiện nhiệm vụ có máu, chế phẩm máu hoặc dịch cơ thể tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc hoặc vùng da bị tổn thương, đồng thời có kết quả xét nghiệm HIV âm tính từ mẫu máu lấy trong thời hạn quy định. 

Điểm này rất có giá trị cho bài của bạn vì giúp người đọc hiểu rằng ghi nhận sự cố ngay từ đầu không chỉ phục vụ chuyên môn mà còn liên quan trực tiếp đến việc xác lập hồ sơ và quyền lợi của người lao động.

3.7. Bảo đảm quyền lợi của người lao động sau phơi nhiễm

Khi sự cố nghề nghiệp dẫn đến tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp và đáp ứng điều kiện pháp luật, người lao động có thể được xem xét các quyền lợi liên quan đến bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khám giám định mức suy giảm khả năng lao động và các chế độ khác theo quy định. 

Vì vậy, việc khai báo, ghi nhận và quản lý đầy đủ hồ sơ phơi nhiễm có ý nghĩa không chỉ trong chăm sóc sức khỏe mà còn trong bảo đảm quyền lợi pháp lý của người lao động.

4. Làm thế nào để giảm nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp ngay từ đầu?

Phòng ngừa vẫn là biện pháp quan trọng nhất. Đối với nhân viên y tế, nguy cơ phơi nhiễm có thể giảm đáng kể khi tuân thủ các biện pháp phòng ngừa chuẩn, sử dụng đúng phương tiện bảo vệ cá nhân và thực hành an toàn với kim tiêm, vật sắc nhọn.

Người lao động cần hình thành thói quen đánh giá nguy cơ trước mỗi thủ thuật, chuẩn bị đầy đủ phương tiện bảo hộ và xử lý vật sắc nhọn ngay sau sử dụng. Cơ sở y tế đồng thời cần xây dựng văn hóa an toàn, trong đó việc báo cáo phơi nhiễm được khuyến khích và không mang tính quy lỗi.

5. Kết luận

Phơi nhiễm nghề nghiệp có thể xảy ra chỉ trong vài giây nhưng việc xử trí sau đó cần được thực hiện có hệ thống. Người lao động cần biết cách sơ cứu tại chỗ, báo cáo ngay sự cố và được đánh giá y tế sớm để xác định nguy cơ HIV, viêm gan B và viêm gan C.

Quan trọng hơn, phòng ngừa phơi nhiễm không chỉ là trách nhiệm của từng cá nhân mà còn là trách nhiệm của cơ sở sử dụng lao động trong việc xây dựng quy trình, đào tạo nhân sự, trang bị phương tiện bảo vệ và duy trì môi trường làm việc an toàn.